Economie: van winst naar waarde

13 oktober 2020 -

De grenzen van het op de mantra ‘groei, groei, groei’ gebaseerde systeem zijn bereikt. De planeet is op, net als veel mensen. Gelukkig zijn we volgens betekeniseconomie-expert Kees Klomp ondertussen al de weg ingeslagen richting een economie, waarin de aarde en gemeenschappen centraal staan in plaats van de markt en winstmaximalisatie.

De huidige problemen komen voort uit het feit dat we vanaf de Tweede Wereldoorlog slechts oog hadden voor één ding: wederopbouw en economische groei. Het neoliberalisme maakte haar opmars en de overheid trok zich steeds verder terug. Al snel werd het dienen van de economie en het vergroten van het bruto nationaal product het hoogste doel van de overheid. Naarmate de markt dominanter werd, raakten steeds meer mensen ervan overtuigd dat we hier op aarde zijn om te produceren en consumeren, waarbij de welvaart van enkelen leidt tot het welzijn van velen.

Meer welvaart, minder welzijn
Na decennia fors groeien, blijkt het tegenovergestelde waar: meer welvaart leidt tot minder welzijn. Zaken als klimaatproblematiek, het verlies van biodiversiteit en het groeiend aantal mensen met een burn-out zijn allemaal onlosmakelijk verbonden met ongebreidelde economische groei. We realiseren ons ondertussen dan ook massaal dat er voor welzijn meer nodig is dan alleen welvaart. Want mensen hebben niet alleen koopkracht nodig, maar ook een gezonde omgeving of de ruimte om zichzelf te ontdekken nodig.

Om onze weg van homo economicus naar mens terug te vinden, moeten we er volgens Klomp voor zorgen dat welvaart, welzijn en welbevinden evenveel aandacht krijgen. Een mens wordt ongelukkig van honger en hij ervaart stress als hij niet weet of hij de huur wel kan betalen, dus een zekere mate van welvaart is nodig om welzijn en welbevinden te garanderen. Maar bij een jaarinkomen van meer dan $ 75.000 blijkt er geen enkele relatie meer tussen geld en geluk. Dan zijn dingen als een sociaal netwerk, voldoende vrije tijd, gezondheid en zingevend (vrijwilligers)werk minstens zo belangrijk.

Alternatieven en burgerinitiatieven
Er is in ons land een groeiende groep burgers op zoek naar lokale en kleinschalige alternatieven, zoals energie- of voedselcoöperaties. Hierbij pakken mensen de regie over hun eigen leven terug en maken zich onafhankelijk van de overheid en het grote bedrijfsleven.

Uiteindelijk zouden dit soort burgerinitiatieven mainstream moeten worden, zodat de regie niet langer bij de markt, maar bij burgers terecht komt. Met het accent  op het collectieve belang in plaats van het individuele. Dan verandert de vraag ‘Wat wil de klant en wat levert de producent?’ in ‘Wat heeft de gemeenschap nodig en wat kan de aarde bieden?’. Dat is een heel andere manier van denken en doen, waarbij de sociale en ecologische grenzen in acht worden genomen.

Volgens Kees zitten we al in dat nieuwe systeem: “Ooit vonden mensen het heel normaal dat bedrijven verschrikkelijke dingen deden om er zelf beter van te worden. Nu zijn de mensen die dat erg vinden zwaar in de minderheid.

Het succesvoller worden van betekenisvolle bedrijven, de groei van impact investeerders, het feit dat landen overstappen op het Bruto Nationaal Geluk en de enorme hoeveelheid coöperaties die overal uit de grond laten ons zien dat we langzaam maar zeker richting een wereld bewegen, waarin niet winst, maar waarde centraal staat.

Fatale processen omkeren
Voor het eerst in de geschiedenis wordt de mensheid geconfronteerd met het feit dat het voortzetten van onze huidige (Westerse) levensstijl leidt tot de ondergang van de mensheid. Dat is wat wetenschappers al sinds de Club van Rome vertellen: “Als we zo doorgaan, krijgen we te maken met onomkeerbare processen, die er uiteindelijk in zullen resulteren dat we onszelf vernietigen.”

Wat we moeten leren, is dat ons gedrag te allen tijde op alles en iedereen effect heeft. Alle levende wezens op aarde zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Deze existentiële erkenning zorgt ervoor dat zaken als compassie, altruïsme en empathie geen verheven spirituele aangelegenheden zijn, maar existentiële levensbehoeftes. Het zijn de basisvoorwaarden om een leefomgeving te creëren, waarin we kunnen voortbestaan. Als je uitzoomt, weg van landgrenzen, religies en culturen, dan blijft er één waarheid over, namelijk dat we met z’n allen op één aardbol wonen en dat we elkaar nodig hebben om te overleven, zowel nu als in de toekomst.

Dit is een bewerkt artikel van de website van MaatschapWij, een project van De Publieke Zaak

Tekst door: Kyra Kuitert