Biedt corona kansen voor onderwijsvernieuwing?

8 december 2020 -

De coronacrisis dwingt het onderwijs tot een radicaal andere vorm en vaak ook een andere invulling. Vincent Everts interviewt Claire Boonstra, oprichter van œ Operation Education. Wie is ze, wat drijft haar en waarom is ze zo blij met de eerste vernieuwingssubsidie van het Ministerie van OCW? Maar vooral: hoe kunnen we samen aan zinvol en waardevol onderwijs bouwen, tijdens én na corona?

Vrijwel alles wat in het onderwijs vanzelfsprekend was, moest op het dieptepunt van de coronacrisis worden losgelaten: het fysieke gebouw, lessen door een leraar voor de klas, schoolboeken, het lesrooster, wel of niet blijven zitten, de eindtoets en het eindexamen. Dit alles maakte veel los bij mensen in en rond het onderwijs. Angst en frustratie, maar ook hoop en (her)ontdekken van wat werkelijk belangrijk is in het leven.

Het Covid19-virus laat ons op een andere manier naar onderwijs kijken, geeft nieuwe inzichten en nodigt uit om de onderwijspraktijk van alle kanten te belichten en te toetsen. Het lijkt er steeds meer op dat corona de katalysator zou kunnen zijn voor de transformaties waar het onderwijs en de samenleving al veel langer aan toe zijn.

Ontstaan van leerachterstanden
Er zijn zorgen over de grote ‘leerachterstanden’, die kinderen in deze crisis mogelijk oplopen en wat we daar aan moeten doen. Om deze vraag goed te kunnen beantwoorden moeten we eerst kijken wat eigenlijk onder leerachterstand wordt verstaan.

Leerachterstand kan slechts bestaan als er een norm is, aan de hand waarvan je ‘voorsprong’, ‘geen verschil’ of ‘achterstand’ kunt bepalen. Meestal is de norm het lesprogramma dat we geacht worden gedurende het schooljaar af te draaien en dat meestal bestaat uit de gekozen lesmethode, waarna aan de hand van toetsen wordt bepaald of er voldoende voortgang is geboekt. Wanneer een kind minder kan dan een gemiddeld kind heeft het een ‘achterstand’.

Aannames ter discussie stellen
Deze kijk op ontwikkeling vergt een heleboel aannames, waarvan we ons moeten afvragen of ze waar zijn, zoals dat er een gemiddeld kind bestaat of dat toetsen en het geven van cijfers (inclusief eindtoets en eindexamen) een zinvolle manier zijn om te bepalen of een kind goed bezig is of niet.

In het zogenaamde onderwijsvragenonderzoek van œ Operation Education en het resulterende Onderwijsvragenboek (oktober 2019) worden, in nauwe samenwerking met vele onderwijsprofessionals, specialisten, wetenschappers en andere betrokkenen, zeer uiteenlopende aannames over onderwijs en ontwikkeling onderzocht. Daarbij wordt elke aanname als vraag geformuleerd: waarom hebben we jaarklassen, waarom geven we cijfers of waarom is er een gemiddelde?

Bij elke onderwijsvraag wordt gekeken naar de historie (hoe is het zo gekomen?), de voordelen en nadelen (wat is er over bekend in wetenschap en praktijk?) en eventuele alternatieven (kan het anders?).professionals uit het onderwijs worden vooral gestimuleerd om aan zichzelf en aan elkaar deze vragen te stellen.

 

Corona als kans
Het doel van onderwijs kan worden samengevat als leren ontdekken wie je bent, waar je voor staat en waar je naartoe wilt in het leven – je eigen unieke en volledige potentieel leren ontketenen. En ook: samen het leven leren, samen leren leven en eigenaarschap leren nemen over je eigen leven en over de samenleving waarnaar we streven: vredig, gelukkig, gezond en duurzaam.

Als je het concept ‘leerachterstand’ afzet tegen deze bedoeling van het onderwijs, dan wordt de onderwijssituatie in coronatijd veel genuanceerder, maar ook breder en complexer. Want als school een oefenplaats is voor de samenleving, dan zullen er veel kinderen zijn voor wie dit alles minder mogelijk was dan voorheen, simpelweg omdat hun context thuis zich hier niet voor leent. Anderen zullen zich juist in bovenstaande aspecten veel meer hebben kunnen ontwikkelen. dan ze ooit op school konden doen.

Bekijk het video-interview met Claire Boonstra.

Zomerdip voorkomen
In diverse studies die in Nederland en verre buitenland de afgelopen decennia zijn gedaan naar het effect van de zomervakantie is gebleken dat vrijwel alle kinderen een teruggang in de leerresultaten laten zien, de zogenoemde ‘zomerdip’. Deze blijkt extra groot bij kinderen uit gezinnen met een lagere sociaaleconomische status. De zomervakantie draagt daarmee bij aan het vergroten van de kansenongelijkheid.
Dit is precies de reden waarom er in Nederland al een aantal scholen zijn die 50 of zelfs 52 weken per jaar open zijn – om de kinderen die het onderwijs het hardst nodig hebben er bij te kunnen houden. Op deze scholen wordt door ouders, leerkracht en leerling samen besproken wat wijsheid is, wanneer de rustmomenten en vakanties worden ingebouwd.

Het was – tot de coronacrisis – niet eenvoudig voor dergelijke scholen om daadwerkelijk het hele jaar rond open te mogen zijn; er moest allerlei kunst- en vliegwerk aan te pas komen. En toen was er corona…
Er bleken leraren te zijn die vrijwillig een paar weken zomervakantie opgaven voor kinderen in kwetsbare situaties. Er werd steeds meer gesproken over het mogelijk verlengen van het schooljaar en over het verleggen van de start naar januari. Hiermee werd een ‘heilige huisje’ van het onderwijs ineens bespreekbaar.

Daadwerkelijke achterstanden?
Experts proberen nu uit alle macht vast te stellen hoe groot de leerachterstanden door corona zijn, maar daar valt nog weinig zinnigs over te zeggen zolang we geen uitgebreide metingen (lees: toetsen) hebben gedaan. We kunnen er enkel anekdotisch iets over zeggen. Het valt daarbij op dat de verschillen tussen individuen binnen groepen (klassen), tussen leraren onderling en tussen scholen enorm groot zijn.

We moeten niet alleen focussen op toetsen en cijfers, maar ons blijven afvragen wat belangrijk is om te leren. Hoe kunnen we kinderen optimaal ondersteunen in hun ontwikkeling en hoe kan school datgene aanvullen wat thuis niet kan bieden?

œ Operation Education
Het doel van œ Operation Education is om binnen het onderwijs gewoonten te doorbreken en systemen en processen te veranderen. Dit doet zij door gedachten, ervaringen en ‘lessons learned’ te delen en schaalbare oplossingen creëren, die mensen helpen om betere beslissingen te nemen over onderwijs.

œ Operation Education werkt onder andere met ‘Expeditie Leiderschap’, de Onderwijsvragensessies en Het Onderwijsvragenboek (sept 2019), masterclasses en lezingen en vooral alle verbindingen die achter de schermen worden gelegd.

Onderwijs en corona, wat hebben we geleerd en hoe nu verder?
Bekijk ook de video van een bijeenkomst, waarbij Charles Groenhuijsen en Vincent Everts in gesprek gaan met Andre Teunissen, Kete Kervezee en Dieter Mockelmann over de vraag wat het onderwijs heeft gedaan met de Covid-19 crisis?
Is het onderwijs er fundamenteel door veranderd of is iedereen druk bezig om weer terug te keren naar het goede oude niet-digitale tijdperk? Hebben fysiek, online of juist hybride onderwijs de toekomst en zijn leraren en scholen daar wel op voorbereid?

Andre Teunissen geeft programmeerlessen in Amsterdam, Kete Kervezee was onder andere voorzitter van de PO-raad en Dieter Mockelmann adviseert scholen hoe ze digitaal onderwijs kunnen innoveren.

 

Tekst door: Kyra Kuitert